İlk 24 SaatHukuki süreçlerin ilk aşamalarına ilişkin rehber serisi

Kişinin hangi nedenle yakalandığı veya gözaltına alındığı, isnadın ne olduğu ve işlemi yürüten makamın hangi hukuki dayanağa göre hareket ettiği ilk olarak açıklığa kavuşturulmalıdır.

Bu aşamada yalnızca 'ne kadar süre tutulacağım?' sorusuna odaklanmak yeterli değildir. Yakalamanın başlangıç zamanı, gözaltı kararı, varsa uzatma işlemleri ve kişiye bildirilen haklar birlikte değerlendirilmelidir.

Şüphelinin müdafi yardımından yararlanma, susma, isnadı öğrenme ve kanunda öngörülen diğer hakları vardır. Bu hakların yalnızca form üzerinde yazılı olması değil, fiilen kullanılabilir olması da önemlidir.

İfade öncesinde olayın kapsamı anlaşılmadan verilen acele beyanlar daha sonraki değerlendirmeleri etkileyebilir. Bu nedenle hakların anlamı ve ifade sürecinin hukuki niteliği dikkatle ele alınmalıdır.

Yakalama tutanağı, gözaltı işlemi, ifade tutanağı, doktor muayeneleri ve diğer usul belgeleri bir bütün olarak incelenmelidir.

Belge üzerindeki saatler ile fiilî işlem zamanı arasında farklılık olup olmadığı, kişinin hangi aşamada hangi hakları kullandığı ve hangi beyanların hangi koşullarda alındığı savunma açısından önem taşıyabilir.

İfade sonrasında kişinin serbest bırakılması, adli kontrol talebiyle veya tutuklama istemiyle hâkim önüne çıkarılması gibi farklı ihtimaller gündeme gelebilir.

Bu nedenle ilk aşamada dosyanın delil durumu, isnadın niteliği, kişisel koşullar ve uygulanabilecek koruma tedbirleri birlikte değerlendirilmelidir.

Arama işleminin hangi karar veya emir üzerine yapıldığı, kararın hangi adres ve hangi amaçla ilgili olduğu ilk olarak kontrol edilmelidir.

Aramanın kapsamı ile fiilen yapılan işlemler arasında uyum bulunup bulunmadığı, hangi alanların arandığı ve hangi materyallere bakıldığı sonradan yapılacak hukuki değerlendirmede önem taşıyabilir.

Arama sırasında hazır bulunan kişiler, işlemin başlangıç ve bitiş zamanı, açılan alanlar, bulunan materyaller ve yapılan diğer işlemler tutanakla ilişkilendirilmelidir.

Arama işlemi yalnızca 'bir şey bulundu mu?' sorusuna indirgenmemelidir. Delilin hangi koşulda bulunduğu, kim tarafından teslim alındığı ve nasıl kayda geçirildiği de önemlidir.

Telefon, bilgisayar, belge, para veya diğer eşyaların alınması hâlinde hangi materyalin hangi gerekçeyle muhafaza altına alındığı ve tutanağa nasıl işlendiği kontrol edilmelidir.

Fiziksel bir eşyanın alınması ile o eşyanın içeriğinin incelenmesi her zaman aynı hukuki işlem değildir. Özellikle dijital materyaller bakımından bu ayrım daha da önem kazanır.

Elkonulan materyallerin nerede muhafaza edildiği, dijital inceleme yapılacaksa hangi usulle yapıldığı ve dosyada hangi rapor veya tutanakların oluştuğu takip edilmelidir.

Arama işleminin hukuka uygunluğu kadar, arama sonucunda elde edilen materyallerin daha sonraki kullanımı da ceza yargılamasında ayrıca değerlendirmeye konu olabilir.

Bir telefonun soruşturma kapsamında fiziksel olarak muhafaza altına alınması, cihaz içerisindeki tüm verilerin sınırsız biçimde incelenebileceği anlamına gelmez.

Elkoymanın dayanağı, dijital inceleme işleminin kapsamı ve inceleme sırasında kullanılan yöntemler ayrı ayrı değerlendirilmelidir.

Mesajlar, fotoğraflar, uygulama kayıtları, konum verileri ve diğer dijital materyaller değerlendirilirken verinin hangi cihazdan, hangi yöntemle ve hangi tarihte elde edildiği önemlidir.

Dijital verinin değiştirilmediğinin ve kaynağının güvenilir biçimde ortaya konulabilmesinin sağlanması ispat gücü bakımından önem taşır.

Cihaz şifresinin talep edilmesi; susma hakkı, kendisini suçlayıcı beyanda bulunmaya zorlanmama ilkesi, inceleme usulü ve somut soruşturmanın niteliğiyle birlikte değerlendirilmelidir.

Talebin kim tarafından, hangi işlem kapsamında ve hangi hukuki dayanakla yöneltildiği belirleyici olabilir.

Cihaz incelemesi sonrasında oluşturulan raporlar, kopyalar, ekran görüntüleri veya veri dökümleri dosyada delil olarak kullanılabilir.

Bu nedenle yalnızca telefonun alınma anına değil, inceleme sonucunda hangi verilerin dosyaya girdiğine ve bu verilerin bağlamına da bakılmalıdır.

Uyuşturucu soruşturmalarında ele geçirilen maddenin miktarı önemli olmakla birlikte hukuki nitelendirme yalnızca bu veriye göre yapılmaz.

Maddenin bulunduğu yer, paketleme biçimi, olayın gerçekleşme şekli, tarafların beyanları, para hareketleri, dijital kayıtlar ve diğer deliller birlikte değerlendirilir.

Üst, araç, konut veya işyerinde yapılan aramaların dayanağı ve yürütülüş biçimi; elde edilen delilin hukuki değerlendirilmesinde önem taşıyabilir.

Bulunan maddenin kime ait olduğu, nerede bulunduğu ve kim tarafından nasıl muhafaza altına alındığı da tutanaklarla birlikte değerlendirilmelidir.

Ele geçirilen materyalin uyuşturucu veya uyarıcı madde niteliğinde olup olmadığı ve özellikleri teknik inceleme ve raporlarla ortaya konulabilir.

Bu nedenle soruşturmanın ilk aşamasındaki varsayımlar ile sonradan oluşan laboratuvar bulgularının birbirinden ayrılması gerekir.

Hukuki nitelendirme yapılırken olayın bütün koşulları birlikte değerlendirilmelidir. Tek bir olguya dayanarak otomatik sonuç çıkarmak sağlıklı değildir.

Mesajlaşmalar, HTS kayıtları, para hareketleri, tanık anlatımları ve diğer deliller varsa bunların olayla bağlantısı ayrıca incelenmelidir.

Dolandırıcılık iddiasında tarafların ne şekilde iletişim kurduğu, hangi beyanların verildiği ve para ya da mal hareketinin hangi beklentiyle gerçekleştiği önem taşır.

Sonradan ortaya çıkan bir ödeme uyuşmazlığı ile baştan itibaren hileli davranış bulunduğu iddiası aynı hukuki mesele değildir.

Hangi hesaba ne zaman para gönderildiği, paranın daha sonra nereye aktarıldığı ve hesap sahibinin işlemle ilişkisi soruşturmanın önemli başlıklarından biri olabilir.

Bir hesaba para gelmiş olması tek başına hesap sahibinin ceza sorumluluğunu otomatik olarak belirlemez. Bilgi, irade ve olayla bağlantı ayrıca değerlendirilmelidir.

WhatsApp, SMS, sosyal medya mesajları, ilan içerikleri ve diğer dijital iletişim kayıtları tarafların olay öncesi ve sonrasındaki davranışlarını gösterebilir.

Bir mesajın tek başına okunması yerine konuşmanın bütünü, tarih sırası ve diğer delillerle uyumu önem taşır.

Her yerine getirilmeyen sözleşme, ödenmeyen borç veya başarısız ticari işlem kendiliğinden dolandırıcılık oluşturmaz.

Olayın ceza hukuku bakımından hangi unsurları taşıdığı, deliller ve tarafların başlangıçtaki davranışları üzerinden değerlendirilmelidir.

Her banka blokesi “MASAK blokesi” değildir. Bankanın iç risk/uyum kısıtlaması, 5549 sayılı Kanun kapsamındaki işlem ertelemesi, savcılık işlemi, CMK m.128 veya belirli bilişim bağlantılı suçlarda CMK m.128/A mekanizması farklı hukuki sonuçlar doğurur.

• Bankadan kısıtlamanın hangi makam veya işlem nedeniyle uygulandığını sorun.

• Varsa soruşturma/karar numarası, tarih ve kapsam bilgisini not edin.

• Yalnız belirli tutar mı yoksa hesabın tamamı mı kısıtlı, kontrol edin.

• Başka bankalardaki hesaplarda da eş zamanlı kısıtlama bulunup bulunmadığını belirleyin.

Soruşturmanın temel sorusu çoğu zaman “Bu para neden bu hesaba geldi?” olacaktır. Son gün ve haftalardaki şüpheli görülebilecek transferler için gönderen, tutar, açıklama, karşı işlem ve paranın nereye gittiği tek zaman çizelgesinde toplanmalıdır.

• Mesajları, P2P emirlerini veya banka kayıtlarını silmeyin.

• Gerçek para akışıyla çelişecek sonradan oluşturulmuş açıklamalar üretmeyin.

• Tanımadığınız kişilerin “başka IBAN'a iade et” talimatıyla hareket etmeyin.

• Blokenin türünü bilmeden her kuruma aynı standart dilekçeyi göndermeyin.

CMK m.128/A kapsamındaki belirli hesap askıya alma mekanizması ile 5549 sayılı Kanun m.19/A kapsamındaki işlemin ertelenmesi aynı tedbir değildir. Bu nedenle internetteki “48 saatte kesin kalkar” veya “7 iş gününde otomatik açılır” genellemeleri dosya görülmeden güvenilir değildir.

İlk 24 saatin amacı yalnız hesabı açtırmaya çalışmak değil; kısıtlamanın hukuki sebebini, suçla ilişkilendirilen transferi ve paranın meşru kaynağını belgelemektir.

Mobil bankacılık şifresi, banka kartı, SIM veya uygulama erişimi üçüncü kişideyse bankanın güvenli kanallarından erişimi sonlandırın. Ancak geçmiş kayıtları ve yazışmaları silmeyin.

İskenderun Adliyesi'nin 2026 tarihli kamu bilgilendirmesinde de hesap/IBAN, kart ve mobil bankacılık erişiminin üçüncü kişilere kullandırılmasının dolandırıcılık, suç gelirleri ve yasa dışı bahis para trafiğinde ciddi ceza soruşturmalarına yol açabildiği vurgulanmıştır.

• Hesabı kim istedi ve size ne söyledi?

• Hangi tarihlerde kimlerden para geldi?

• Parayı siz mi çektiniz, başka hesaba mı gönderdiniz, üçüncü kişi mi yönetti?

• Komisyon veya başka menfaat aldınız mı?

• Aynı yöntem kaç kez tekrarlandı?

“Hesabı sadece bir kez kullanacağım”, “şu para gelecek”, “şu hesaba gönder” gibi mesajlar kişinin ne bildiğinin ve hangi talimatla hareket ettiğinin değerlendirilmesinde önem taşıyabilir.

Mesajın yalnız seçilmiş ekran görüntüsünü değil, mümkün olduğunca konuşmanın bağlamını korumak gerekir.

Banka hesabının suçta kullanılması ile hesap sahibinin suça kasten iştirak etmesi aynı şey değildir. Ancak savunmada kişinin bilgi ve iradesi; işlem sayısı, komisyon, erişim teslimi, paranın aktarılması ve iletişim kayıtları gibi objektif olgular üzerinden değerlendirilir.

• Gerçek para akışıyla çelişen bir senaryo kurmayın.

• Lehinize olabilecek kayıtları da dosyaya sunulabilecek biçimde düzenleyin.

• Arayan birimi ve soruşturma bilgisini doğrulayın.

• Şüpheli sıfatıyla ifade verilecekse müdafi ve susma hakkını dikkate alın.

Telefonda kendisini polis veya savcı olarak tanıtan dolandırıcılık vakaları bulunduğundan; arayan birim, dosya, görevli ve çağrının gerçekliği bağımsız biçimde doğrulanmalıdır.

• Hangi savcılık veya kolluk birimi?

• Hangi soruşturma numarası?

• Hangi sıfatla çağrılıyorsunuz: şüpheli, müşteki, mağdur, tanık?

• İfade yeri ve zamanı nedir?

CMK m.145, ifadesi alınacak veya sorgusu yapılacak kişinin davetiye ile çağrılmasını, çağrılma nedeninin belirtilmesini ve gelmemesi hâlinde zorla getirileceğinin yazılmasını düzenler.

Uygulamadaki telefon daveti ile bu resmî çağrı usulü aynı şey değildir; ancak çağrıyı tamamen görmezden gelmek de doğru değildir.

• Olayla ilgili mesaj, e-posta, dekont ve belgeleri silmeyin.

• Lehinize tanık veya kamera kaydı varsa kaybolmadan tespit edin.

• Banka/kripto dosyasında para hareketlerini kronolojik hâle getirin.

• İsnadın ne olduğunu öğrenmeden telefonda ayrıntılı savunma yapmayın.

CMK m.147 kapsamında şüpheliye isnat anlatılmalı; müdafi seçme ve hukuki yardım alma hakkı ile yüklenen suç hakkında açıklamada bulunmama hakkı bildirilmelidir. Şüpheli ayrıca lehine somut delillerin toplanmasını isteyebilir.

İfade sonunda tutanağı okumadan imzalamayın. Söylediğiniz hususun eksik veya yanlış yazılması hâlinde düzeltme talep edin. Özellikle tarih, tutar, kişi adı ve para hareketi gibi objektif verilerde hata bırakılmamalıdır.

Yakalama emri, tutuklama kararıyla aynı şey değildir. İlk 24 saatte en önemli adım, kararın hangi dosyadan, hangi suç isnadıyla ve hangi işlem için çıkarıldığını belirlemektir.

• Soruşturma mı kovuşturma mı?

• Kararı hangi makam verdi?

• Çağrıya gelmeme nedeniyle mi, başka bir nedenle mi düzenlendi?

• Dosyada ayrıca tutuklamaya yönelik bir işlem bulunuyor mu?

Vatandaş ekranındaki görünürlük, özellikle soruşturma evresinde dosyanın tüm işlemlerini her zaman yansıtmayabilir. Bu nedenle yalnız elektronik ekranda kayıt görülmemesine dayanarak karar bulunmadığı sonucuna varılmamalıdır.

Kararın niteliğine göre kişi ifade veya sorgu için yetkili makam önüne çıkarılabilir. Yakalama, otomatik tutuklama değildir; tutuklama CMK m.100 ve devamındaki ayrı şartlara ve hâkim kararına bağlıdır.

Yakalama emrinden haberdar olduktan sonra süreci yalnız ertelemeye çalışmak, kararın kendiliğinden ortadan kalkmasını sağlamaz. Hukuki yaklaşım kararın sebebini, dosyadaki delilleri ve yapılacak işlemi önceden belirlemeye odaklanmalıdır.

• Yerleşim ve iletişim bilgileri

• Çalışma ve aile düzenini gösteren belgeler

• Varsa çağrıya gelememe nedenini gösteren kayıtlar

• İsnatla ilgili lehe belgeler

• Sağlık veya düzenli ilaç kullanımına ilişkin gerekli bilgiler

Cumhuriyet savcısının tutuklama istemesi, kişinin tutuklandığı anlamına gelmez. Tutuklama kararı hâkim tarafından, CMK'daki şartlar somut olay bakımından değerlendirilerek verilir.

• Kuvvetli suç şüphesini gösteren somut deliller bulunup bulunmadığı.

• Kaçma, saklanma veya delilleri etkileme gibi tutuklama nedenlerinin somutlaştırılıp somutlaştırılmadığı.

• Tutuklamanın isnat edilen suç ve beklenen yaptırım bakımından ölçülü olup olmadığı.

• Adli kontrol tedbirlerinin yeterli olup olmayacağı.

Tutuklama incelemesi yalnız suç isnadına cevap vermekten ibaret değildir. Kişinin sabit ikametgâhı, işi, ailesi, çağrılara uyumu, delillerin büyük ölçüde toplanmış olması ve kaçma/delil karartma iddiasını zayıflatan somut olgular da önem taşıyabilir.

Tutuklama, daha hafif koruma tedbirlerinin yetersiz kalacağı durumlarda gündeme gelmelidir. Somut olaya göre yurt dışına çıkış yasağı, belirli yerlere başvurma veya diğer adli kontrol yükümlülüklerinin yeterli olup olmadığı tartışılabilir.

Yalnız “kaçmam” veya “suçsuzum” demek yerine, bu iddiaları destekleyen somut olgular ortaya konulmalıdır. Aynı şekilde dosyanın esasına ilişkin savunma ile neden tutuklama gerekmeyeceğine ilişkin koruma tedbiri savunması ayrı başlıklar hâlinde kurulmalıdır.

Tutuklama kararı nihai mahkûmiyet değildir. Kararın gerekçesi, dayandığı somut olgular ve adli kontrolün neden yetersiz görüldüğü incelenmeli; kanundaki itiraz ve tahliye talebi mekanizmaları dosyanın durumuna göre değerlendirilmelidir.